سایبەرسیکیوریتی چی یە؟ پێناسە، جۆر، مەترسی، و ئامۆژگاری؟
سایبەرسیکیوریتی پرۆسەیا پاراستنا کۆمپیوتەر، سێرڤەر، مۆبایل، سیستەمێن ئەلەکترۆنی، تۆر، و داتایانە ژ هێرشێنخراب. هەروەسا، وەک سیکیوریتی تەکنۆلۆژیا زانیاری یان سیکیوریتی زانیاریێن ئەلەکترۆنی دهێتە ناسین.
سایبەرسیکیوریتی ل گەلەک جهێن جودا دهێتە بکارئینان، وەک ل بازرگانی یان ل کومپانیێن مۆبایلان، و دابەش دبن لسەر چەند جۆرێن گشتی:
1. سیکیوریتی تۆڕی (Network Security)
سیکیوریتی تۆڕی پرۆسەیا پاراستنا تۆڕا کۆمپیوتەریە ژ هێرشکەرێن دەرەکی یان ژ وایروێن مەرەم.
2. سیکیوریتی ئەپلیکەیشن (Application Security)
سیکیوریتی ئەپلیکەیشن ل سەر پاراستنا نەرمەکالایان و ئامیران ژ مەترسییان گرینگی ددەت. ئەگەر ئەپلیکەیشنەکتوشی هێرشێ ببت، دێ شیان هەبن داتایێن خو بپارێزت. سیکیوریتی سەرکەڤتی ژ قۆناغا دیزاینێ دەستپێدکت، پاشانبەرنامە یان ئامیر دهێتە بکارئینان.
3. سیکیوریتی زانیاری (Information Security)
سیکیوریتی زانیاری گرینگی ددەت پاراستنا داتایان، چ د حالەتێ پاشهکهوتکرنێ دا بن، چ د حالەتێ ڤەگوهاستنێ دابن.
4. سیکیوریتی کارکردن (Operational Security)
سیکیوریتی کارکردن بریار و پرۆسەسێن پاراستنا داتایان و پاراستنا سامانێن گشتی گرینگی ددەت. دڤی چهند ئامانج ورێنمایان دا، وهکی گهشتنا ب رێکخستنا بکارئینهران و شێوهییێن ههلگرتن و بهلاڤکرنا داتایان دێ هێته ل سهر کارکرن.
5. چارهسهرییێن بهرهڤانی و بهردهوامییا بازرگانی (Disaster Recovery and Business Continuity)
چارهسهرییێن بهرهڤانی و بهردهوامییا بازرگانی دیار دكەن كا چاوا رێكخراو بهرسڤا روودانێن سایبهرسیکیوریتی ددەت.
- چارهسهرییێن بهرهڤانی: چاوا رێكخراو ههڤالێن خۆ ڤهدگههینه شیاوهییێن كۆنترۆلێ.
- بهردهوامییا بازرگانی: پلانێ رێكخراو بکار دئینت دهمێ وێ ههوڵ ددت بێی چهند ژ سهرچاوهیان کار بکەت.
6. پەروەردا بکارئێنەری (End-user Education)
پەروەردا بکارئێنەری ل گۆر چاوا خهلک دشیێن توشی ڤایرۆسێن خراب ببن، گرنگی ددت. فێرکرنا خهلکی ل سەر چاوائیمەیڵێن گومانلێکری سڕبکەن، یان ههتا ڤەهاندن و نەهێلانا کارئینانا USBێن بێناسنامە، ههرئهو گرنگییهكه بۆپاراستنا ههر رێكخراوهكێ.
مەترسییێن جیهانی
هێرشێن سایبەری ب شێوهیهکێ خێرا دهردهکهڤن، و هژمارا دزیێن داتایان سال ب دوماهی دهێت. راپۆرتهک دزانیاریددەت کو ل نههـ ههیڤێن دژی سالا 2019ێ دا، 7.9 ملیار ریکۆرد هاتینە ڤەدزین. ئەڤ هژمارە دو قاتی 112% یێههمان دهمێ سالا 2018ێ یە.
سەکتەرێن وەک خزمەتگوزاریێن نوژداری، فروشیار، و دەزگههێن گشتی زێدەترین هێرش ب سهر هاتینه، و خهلکیدزیێن خراب ژی ژ ئهنجامێ وان هاتینه. هەندەک ژ وان سەکتەران ل پهیداکرنا زانیاریێن دارایی و نوژداری گرنگن، لێههموو کومپانیێن بکارئینهری دشیێن ڤەکرنا زانیاریێن مشتهری، جاسوسییا کۆمپانیا، یان هێرشێن مشتهری بن.
ل گهل ڤهژاندنا مەترسییێن سایبهری، بهایێ جیهانی ل سهر چارەسەریێن سایبهرسیکیوریتی دهێتە زێدهکرن. گاڕتنێرپێشبینی دکەت کو بهایێ سایبەرسیکیوریتی دێ د سالا 2023 دا گههێتە 188.3 ملیار دۆلار، و دێ د سالا 2026 دا ژ260 ملیار دۆلاری زێدهتر بت. حکومەتێن جیهانێ وهرامی ددنە وهنداییێن سایبهری ب رێنمایان بۆ هاریکاریکرنارێكخراوان د چێکرنا پرۆسەسێن سایبهرسیکیوریتی یێن ب لهز.
ل ئەمریکا، پەیمانگەها نیشتیمانی یا پێوەران و تەکنۆلۆژیایێ (NIST) چوارچۆڤەکێ سایبەرسیکیوریتی چێکریە. بۆپاراستنا زۆربوونا کۆدێن خراب و هاریکاریکرن د دهستنیشانکرنا بهرێ دا، چوارچۆڤە هشیاری ددەتە چاڤدێریا بهێز لسەر ههموو سامانێن ئەلەکترۆنی.
گرنگیا چاڤدێریا سیستەم ل “10 پێنجهمێن سایبهرسیکیوریتی” دهێتە ئاشکەراکرن، رێنمایێن ژ ئالیێ ناڤەندا نیشتیمانی یا سیکیوریتی سایبەری (NCSC) ل بریتانیا هاتینە دان. ل ئۆسترالیا، ناڤەندا سایبەرسیکیوریتی یا ئۆسترالیا (ACSC) ب بەردەوامی رێنمایان ل سەر چاوا رێكخراو دشیێن بهر ب تهندروستییا سایبهری ههرێن.